Du må være innlogget for å få tilgang til alle nyheter! Logg inn eller opprett brukerkonto.

Draumen om Nordpolen

Bamsen kom bort til den bjørnen dei først hadde skutt og prøvde å få henne på beina. Lukter på ho bak og prøver å pare ho. FOTO: Sivert Fløttum

Draumen om Nordpolen

I 1964 var eg med på Bjørn Staib sin nordpolekspedisjon som vart ein fiasko. Nokon av oss andre ville gjera eit nytt forsøk.

Tekst:

Publisert:

I 1964 var eg med på Bjørn Staib sin nordpolekspedisjon som vart ein fiasko. Vi kom litt lengre nord enn Nansen, men det var jo lite å skryte av. Årsakene til misæren var fleire; vi kom av garde for seint, noko som ikkje var avgjerande, det avgjerande var at vi ikkje hadde sleder som tålte påkjenningane i den oppskrudde isen.

Vi som var med var sjølvsagt skuffa, men Bjørn hadde brukt opp sine økonomiske evner og all sin goodwill på ekspedisjonen.Han verken kunne eller ville få i stand eit nytt forsøk på å nå Nordpolen. Nokon av oss andre ville gjera eit nytt forsøk.

Se bildet større

Eventyrar med rim i barten. FOTO: Sivert Fløttum

Hans Oddvik og eg ville først ta ein tur på Spitsbergen for å prøve - forhåpentlegvis - betre utstyr. Vi tok til innafrå; lettare soveposar, betre telt - teltet til Staib hadde metallstenger sydd inn i lommer i duken og fraus fast - betre telt var ikkje å få kjøpt - så teltet vart sydd med symaskina til kjerringa og med tonkinstenger utanpå. Var det ikkje vind, kunne teltet settast opp på fem minutt. Ein skikkeleg slede vart kjøpt - konstruksjonen var Fritjof Nansen sin og hadde stått sin prøve blant anna på Amundsen sin tur til Sydpolen. Bjørn Staib hadde med små båtar av varmeherda plastikk som small sund i kulden. Ideen var kanskje god, men materialet håplaust dårleg. Ideen hadde han frå Nansen og Johansen sin tur frå «Fram» mot Nordpolen der Nansen hadde ein kajakk på sleden. Staib gjorde det likeeins, båtane vart surra i «krybber» på sledane. Det var medverkande til at meiane på sledane rauk; sledane vart ikkje lealause, men stive. I etterpåklokskapens klare lys, ser eg også at ideen var dødfødt. Eg fekk liknande båtar av glassfiberarmert plastikk, men tenkte aldri å ha dei bundne fast på sleden.
Hunder fekk vi av telegrafistane på Kapp Linné, men ingen av dei kunne eller var interessert i å køyre hundar; snøskuteren var komen for å bli. Det betydde også at det var ingen leiarhund som kunne lystre høgre og venstre, slik at eg var «leiarhund» rundt heile Spitsbergen, 200 mil.

Se bildet større

Dei køyrde på eskimovis med ein dragstjert til kvar av hundane. FOTO: Sivert Fløttum

Frå Kapp Linné køyrde vi inn Grønfjorden, opp Grøndalen der det var ei ussel hytte som vi overnatta i, for så å dra mot Longyearbyen der eg gjekk meg utfor ein stor brefront som eg ikkje såg i snødrevet. Då det vart stopp, skimta eg hundane langt oppfor meg. Frå Longyear over til Agardhbukta var det grei køyring, men over Storfjorden heldt det på å bli slutt, uerfarne som vi var. Det var relativt ny is, og nyis feller ut salt på oversida, og når det snør på den, blir det slusj som det er utruleg tungt å køyre i. Så det vart stopp. Vi slo leir, sette opp teltet og gjekk til køys. Om natta bles det opp og den tynne isen gjekk opp og ned med dønningane. Vi kom oss opp i ein fart og vel attende til Agardhbukta.

Omsider kom vi oss over til Edgeøya og tok inn i hytta til Henry Rudi i Tjuvfjorden. Henry Rudi var ein legendarisk skikkelse på Svalbard. Han hadde 27 overvintringar, både på Grønland, Hopen og Svalbard, og skaut til saman 713 isbjørn og vart då også kalla «Isbjørnkongen».
Hans og eg hadde bestemt oss for å skyte kvar vår isbjørn her, for her kunne vi få dei som låg på fangst på Halvmåneøya til å ta med skinna til Norge. Hans skaut sin, og eg la meg til på ei av øyane yttarst i Tjuvfjorden. Ganske riktig, det kom ei binne med unge vandrande innover. Då fekk eg sjå noko som ikkje mange har sett; ungen tok til å dytte borti mora som forsto kva han ville, ho satte seg ned og ungen satte seg - på eit vis i fanget hennar - og dia. Det vart ingen isbjørn på meg då.

Om natta varsla hundane at det kom isbjørn, eg ut med geværet, men så høyrde eg det krasa i taket bak meg - og der var isbjørnungen! Mora sto bak hytta og sleikte i seg mine etterlatenskaper etter svisker som eg hadde forsynt meg av i hytta. Dagen etter kom ein av fangsfolka på Halvmåneøya køyrande med skinnet av binna på kjelken og ungen i ei kasse.

Vi hadde i oppdrag av Norsk Polarnavigasjon å ta utmål for dei også på Kong Karls Land. Men isen var så oppskrudd i Olgastretet og delvis open, at vi avsto frå å risikere livet for noen utmål, og fortsette nordover Hinlopenstretet.

Vi hadde rekna med å skyte sel til hundefor. Men selen er ikkje så lett å skyte. Den ligg tett ved råka eller pusteholet sitt og er på vakt heile tida og ved første tegn på fare stuper den i vatnet. Hvis du er så heldig å koma på skotthold, må du treffe skallen så den dør umiddelbart, ellers er den borte.

Vi hadde sjølvsagt med noe reserveproviant, men det var som sagt, berre reserve. Ein dag fikk vi sjå ein isbjørn og eg kom på skotthald og skaut han. Det viste seg å vera ei binne, og i fara etter den kom det ein bamse. Vi hadde ikkje bruk for meir hundefôr, og vi prøvde å jage bamsen vekk, men utan hell. Det her var i paringstida til bjørnen og han kom heilt bort til binna som låg der, tok labben rundt ho og prøvde å reise ho opp. Binna var antakeleg i brunst, for etter å ha sleika ho bak, la han seg ned på ho og prøvde å pare ho. Det lyktes han ikkje med, og no var det som han fekk auge på oss. Hans låg bak pulken og fotograferte og eg sto attom han på vakt med Brnoen. «Nei, no skyt eg»! Sa eg til Hans. «Nei vent, eg har eitt bilete att i kameraet». «Skyt i skallen,» sa Hans. Så small det. Dessverre trefte eg for lågt. Bamsen tulla rundt så snøen dreiv så det var vanskeleg å få inn eit godt treff. Vi flådde bjørnane og skar av alt kjøttet for å ha til hundefôr. Med dei to skinna vart det eit heilt lass.

Se bildet større

Teltet sydd på Tora symaskin og en skikkeleg slede var med på testekspedisjonen. FOTO: Sivert Fløttum

Men eit par veker seinare var vi lens for kjøtt. Vi la kursen om Sorgfjorden for å sjå om det kunne vera reinsdyr der. Det var det ikkje, men vi fekk sjå – først to isbjørnar – så ein til, og den siste jaga vekk ein av dei første. Det her var i paringstida og det var nok ein stor bamse som jaga vekk den første. Der vi hadde slått leir var det ein gamal bistasjon utan dør og vindauge men med heilt tak. På taket la eg rifla mi og ekstra skot. Vi rekna med at bjørnane var nysgjerrige og ville bortom for å sjå og lukte kva det var der. Ganske riktig, om natta begynte hundane å boffe, og eg ut og la meg klar på taket. Det som skjedde då er slett ikkje noko å skryte av, men vi var oppøst av skytinga og flåinga, så vi skaut. No var gode råd dyre. Her hadde vi seks isbjørnskinn som vi ikkje hadde sjanse til å få med oss. Vi grov alle skinna ned i ei djup snøfonn og la bein og anna slaktavfall oppå for å lure isbjørn som kom forbi til å tru at det var alt som det lukta av.

Då vi kom attende til Longyearbyen, ville vi ha ingeniør Wiesenthal som hadde fly, til å ta turen opp for å hente skinna. Ja, det kunne han, men han ville berre få med seg eit skinn om gangen. Å køyre opp med snøskuter var det ingen som ville risikere så seint på våren, så enden vart at Hans skulle køyre nordover att for å hente skinna. Ein nykomling i Longyearbyen frå Stavanger-kanten som hadde gått rundt oss og tykte det vi dreiv med var frykteleg spennande, han ville vera med Hans på turen. Han vart med, skinna vart spekka og lasta på kjelken. Turen attende gjekk over Holtedalsfonna som er 1.100 meter over havet. Det viste seg at Stavanger-karen mest ikkje kunne gå på ski – sitte på lasset eller å henge i tauet fekk han ikkje for Hans og han vart lenger og lenger bak – og Hans vart surare og surare. Hvis de minnas frå starten på turen så var hundane avhengig av at nokon gjekk foran, så det måtte Hans også no. Men ikkje problemfritt. Kjelken var tung med alle skinna og når dei kom til ei hindring, vart det stopp. Hans måtte då bak til kjelken, dytte på for å få den i gang att og så springe foran for å vera leiarhund. Likevel gikk det fortare enn stavangerkaren klarte å følgje med. Kvar gong han ikkje såg karen på grunn av kurven på breen, stoppa han, men starta opp att når han fekk sjå karen att.

Nokon ny Nordpol-tur vart det ikkje. Briten Sir Wally Herbert nådde Nordpolen til fots i april 1969, og då var det ingen som ville sponse ein ny ekspedisjon dit.

Se bildet større

Det kunne vera oppskrudd is på Svalbard óg, her frå Olgastretet. (Frå Monzino sin ekspedisjon har artikkelforfattaren ingen bilete.) FOTO: Sivert Fløttum


Guido Monzino - italiensk forsøk

Den velståande italienaren Monzino som hadde satt seg som mål å klive dei høgste toppane i verda og gå til begge polane, planla i 1969 ein tur til Nordpolen. Einar Sverre Pedersen, som var kjent for å ha planlagt SAS si rute til Amerika over Arktis, skulle vera navigatør på turen. Det vil seie, han skulle fly over isen og legge opp den beste ruta. Han foreslo at eg skulle vera navigatør/telegrafist på isen, noko som vart godkjent. Turen skulle gå i 1971 og eg vart innkalla til å møte Monzino i København.

Monzino hadde alliert seg med dotter til den tidlegare danske minister for grønlandske saker, fru von Kaufmann, som hadde hotell ved kongens Nytorg. Eg vart plassert på eit rom i 3. etasje, mens Monzino hadde ei suite i femte. Frua var mellommann mellom Monzino og meg og sprang i mellom under forhandlingane som blant anna dreidde seg om lønn. Eg forlanga å få høgare lønn enn noen av dei andre deltakarane, noko eg fekk; 2000 dollar i månaden. Så vart eg presentert for Monzino under ein lunsj saman med logistikksjefen, ein major frå Argentina. Eg vart også presentert for ein halvt eskimoisk dansk løytnant.Han skulle vera mellommann til eskimoane som skulle kjøre hundesledane. Etter lunsjen vart eg innkalla til herr Monzino og fru von Kaufmann for å diskutere ting. Herr Monzino sa at eg måtte ikkje tru eit einaste ord av det løytnanten sa, han var ikkje påliteleg. Eg hevda at ein ikkje kunne ha med seg folk på ein slik strabasiøs tur som ein ikkje kunne stole på. Det spilte ingen rolle, fru von Kaufmann kort og godt forlangte at han skulle vera med.

Herr Monzino skulle også ha med seg to tenarar på turen. No viste det seg at han hadde funne ut at det var for kaldt på polhavet at dei ikkje kunne ha med seg vin, så løysinga vart at dei skulle ha med seg 20 kasser konjakk. Med problema med eskimosledane vi brukte i 1964 i friskt minne, fekk eg gjennom at vi skulle ha med oss solide norske pulkar. Eg reiste heim, bestilte pulkar og ordna med mine personlege klede, inkludert ski. Eg vart også med Einar Sverre til Alaska og henta flyet han skulle bruke. Det heldt nesten på å ende i forferdelse; vi måtte naudlande ved ein eskimolandsby ved nordvest­passasjen. Men, vi kom da frem. Attende i København, vart dei siste detaljane diskutert. Eg forlangte at lønna mi kvar månad skulle sendas til Tora - altså kona mi. Då vart det bråk. Lønna skulle utbetalast etter endt og vellykka tur. Eg vart sendt ned på rommet mitt, der møtte herr von Kaufmann opp og sa at det var rett usedvanlig når ein tiltrådte eit arbeid å forlange lønn på forskudd. Fru von Kaufmann avslutta diskusjonen med å seie at ho trudde ikkje at mitt gemytt passa til å vera med på ekspedisjonen, og eg vart sparka. Eg heldt fram at eg hadde ein kontrakt om å vera med på ekspedisjonen, og resultatet vart at eg fekk utbetalt ei månadslønn, 2.000 dollar og reiste heim. Vel heimkomen, ringte Einar Sverre og sa at eg skulle få det som eg ville. Men eg hadde då starta opp at på studiane på universitetet, og innsåg også at fru von Kaufmann hadde rett i at eg ikkje passa saman med herr Monzino.

Monzinos expedisjon kom av garde utan meg. Kor mange eskimoar som var med, hugsar eg ikkje, men det var ein heil hop. Også Peter Peary, soneson til Robert Peary, amerikansk oppdagelsesreisande som hevda å ha kome til Nordpolen i 1909, noko som sannsynlegvis ikkje er tilfelle. Eskimoane var jo ikkje vant til å ferdes utan mål og - for dem - meining og utan kvinnfolka sine. Så ved eit visst punkt tok dei til å tale saman om at no var det nyss før kvalross­jakta starta, og dei bestemte seg for å snu. For å muntre dei opp, skjenkte Monzino dei fulle. Modig av konjakken, kasta ein av eskimoane harpunen sin gjennom teltveggen til Monzino og inn i senga hans. Heldigvis låg ikkje herren der, men det vart huskestue. Standrett vart satt, og eskimoen vart dømt til døden ved henging. Dette vart telegrafert til Einar Sverre samtidig som han vart beden om å slippe ned to maskinpistolar. Det siste vart ikkje effektuert, og eksekusjonen av dødsstraffa måtte også utstå til dei fann ein telefonstolpe å henge han i.

Herren vart etter kvart lei av å sitte på sleden, og han telegraferte til fru von Kaufmann at forholda var slik at det nytta ikkje å fortsette. OK, sa frua, da kjem eg nordover og tek over ekspedisjonen. Då vart det så han fortsette. Om dei kom til nordpolen, kjem eg ikkje i hug, men han står ikkje i Wikipedia’s liste over ekspedisjonar som har nådd Nordpolen.

Det høyres ut som eit eventyr, men det er sant kvart einaste ord.

Se bildet større

240 mil køyrde dei. FOTO: Sivert Fløttum

Siste nytt i Nyheter

By-bjørnene eskortert til Van Mijen

By-bjørnen og hennes to halvvoksne unger ble natt til søndag på nytt flyttet med politi-assistanse.

En turist fikk bot. Tre andre turister trodde de så isbjørn. I begge tilfellene rykket politiet ut.

Stengte veier

Vei 300 mellom Huset og Museumsveien er stengt etter ras i skiløypa i dag tidlig. Lørdag ettermiddag ble også veien opp til Gruvelageret stengt.

Skal evaluere hendelsen

Sysselmannen har fått klager etter isbjørnhendelsen denne uken. Beboere er kritiske til at bjørnen fikk vandre rett inn i boligområdet.

Kan få store konsekvenser

Styreleder kritisk til Rema-bygging på parkeringsplassen.

Fredagens ordinære postfly har landet, men ekstraflyet er innstilt. Posten prøver på nytt lørdag.

Annonse
Annonse
Do NOT follow this link or you will be banned from the site!